Культура народов республики саха Якутия

Народ Якутии: культура, традиции и обычаи

Якуты, которые называют себя саха (сахалар) – народность, которая, согласно археологическим и этнографическим исследованиям, сформировалась в результате смешения тюркских племён с населением в регионе среднего течения реки Лена. Процесс формирования народности завершился приблизительно в XIV – XV вв. Некоторые группы, к примеру, якуты-оленеводы, сформировались значительно позже в результате смешения с эвенками на северо-западе региона.

Саха принадлежат к североазиатскому типу монголоидной расы. Быт и культура якутов тесно переплетаются с центральноазиатскими народами тюркского происхождения, однако, в силу ряда факторов и значительно отличается от них.

Якуты проживают в регионе с резко-континентальным климатом, но при этом исхитрились освоить скотоводство и даже земледелие. Суровые погодные условия сказались и на национальной одежде. Даже в качестве свадебного одеяния якутские невесты используют шубы.

Культура и быт народа Якутии

Якуты ведут родословную от кочевых племён. Поэтому живут в юртах. Однако, в отличие от монгольских войлочных юрт, круглое жилище якутов возводится из стволов небольших деревьев с конусообразной стланой кровлей. В стенах устраивается множество окон, под которым на разной высоте располагаются лежаки. Между ними устанавливаются перегородки, образующие подобие комнат, а в центре утраивается мазаный очаг. На лето могут воздвигаться временные берестяные юрты – урасы. А с XX века некоторые якуты селятся в избах.

Быт их связан с шаманством. Возведение дома, рождение детей и многие другие аспекты жизни не проходят без участия шамана. С другой стороны, значительная часть полумиллионной популяции якутов исповедует православное христианство или вовсе придерживается агностических убеждений.

Наиболее характерное культурное явление – стихотворные повести олонхо, которые могут насчитывать до 36 тысяч рифмованных строк. Эпос передаётся из поколения в поколение между мастерами-исполнителями, а совсем недавно эти повествования были внесены в список нематериального культурного наследия ЮНЕСКО. Хорошая память и высокая продолжительность жизни – одни из отличительных черт якутов.

В связи с этой особенностью возник обычай, согласно которому умирающий пожилой человек призывает к себе кого-нибудь из молодого поколения и рассказывает ему обо всех своих социальных связях – друзьях, недругах. Якуты отличаются социальной активностью, даже несмотря на то, что их поселения представляют собой несколько юрт, расположенных на внушительном расстоянии. Основные социальные сношения происходят во время больших праздников, главным их которых выступает праздник кумыса – Ысыах.

Не менее характерны для якутской культуры горловое пение и исполнение музыки на национальном инструменте хомусе, одном из вариантов загубного варгана. Отдельного материала достойны якутские ножи с ассиметричным лезвием. Подобный нож есть практически в каждой семье.

Традиции и обычаи народа Якутии

Обычаи и обряды якутов тесно связаны с народными верованиями. Им следуют даже многие православные или агностики. Структура верований весьма схожа с синтоизмом – каждое проявление природы имеет своего духа, а общаются с ними шаманы. Закладывание юрты и рождение ребёнка, заключение брака и погребение не обходится без камланий.

Примечательно, что до недавнего времени якутские семьи были полигамны, каждая жена одного мужа имела собственное хозяйство и жилище. Видимо под воздействием ассимиляции с русскими якуты всё же перешли к моногамным ячейкам общества.

Важное место в жизни каждого якута занимает праздник кумыса Ысыах. Разные обряды призваны задабривать богов. Охотники славят Бая-Баяная, женщины – Айыысыт. Венчает праздник всеобщий танец солнца – осоухай. Все участники берутся за руки и устраивают огромный хоровод.

Огонь обладает сакральными свойствами в любое время года. Поэтому каждая трапеза в якутском доме начинается с угощения огня – бросания в костёр пищи и орошение его молоком. Кормление огня – один из ключевых моментов любого праздника и дела.

Проектно-исследовательская деятельность «Оонньуу нөҥүө Ийэ тыл баайын сайыннарыы»

М. М. Стрекаловскай аатынан

Өнөр орто оскуолата

Темата:

«Оонньуу ненуе ийэ тыл баайын сайыннарыы»

Үлэни оҥордо:

4 кылаас үөрэнээччитэ

Лукачевская Виолетта

Салайааччы:

Борисова Э. А.

Иһинээ5итэ:

Киириитэ……………………………………………………………………..3

Сүрүн чаас……………………………………………………………………4

Чинчийии чаас………………………………………………………………..5

Түмүк………………………………………………………………………….7

Туһаныллыбыт литература…………………………………………………..8

Сыһыарыы……………………………………………………………………..9

Киириитэ

Актуальность:

Кэнники сылларга тереебут тылбыт туттуллар эйгэтэ кыараан, тыл толору кыа5а туьаныллыбат буолла. О5о телевизор, компьютер, интернет ненуе билиини-керууну ылара элбээтэ. Тереебут тылын билэргэ, ийэ тыл баайын ейдуургэ дьулуьуута намтаата. тылбыт саппааьа дьадайда. Нуучча, атын да араас омук тылын кыбытан саҥарар буолла. Алын суьуех кылаас оҕолоругар анкета­ ыыппыппыт ону туоһулуур. Онон сиэттэрэн тылы сайыннарар, ийэ тылбыт саппааьын байытар сахалыы остуол оонньуутун айан оноруу актуальнай диэн сыаналыыбыт. «Оонньуу ненуе ийэ тылбыт саппааьын байытыы» диэн теманы ыллыбыт. Оҕо хаһан ба5арар оонньуурун сөбүлүүр. Ол курдук хамсаныылаах оонньуулары, остуол оонньууларын, өй оонньууларын.

Үлэм сыала: Ийэ тылбытын байытыыга сахалыы оонньуу айан оҥоруу;

Соруктара:

— Ебугэлэрбит олохторун-дьаьахтарын , тереебут терут тылбытын сергутуу;

  • О5олор билэр-керер ба5аларын уьугуннарыы, ийэ тылга тааталы иитии;

  • Тыл суолтатын быьаарарга, санарар сана5а туттарга уерэнии.

  • Сэдэхтик туттуллар буолбут тыллары булуу;

  • Тыллары бөлөхтөрүнэн наардааһын;

  • Алын суьуех кылаас о5олоругар ыйытык ыытыы.

Үлэм сонуна: О5о5о аналлаах ийэ тылбытын байытар оонньуу а5ыйах;

Сабаҕалааһын: Бэйэ оҥорбут сахалыы лото оонньуу нөҥүө о5о тылын саппааьа сайдар, тобулла5ас толкуйдаах киьи буола улаатар.

Үлэм тутула: киириитэ, сүрүн, чинчийии чаастар, түмүк, туттуллубут литература, сыһыарыы

Сүрүн чаас

Лото диэн тугуй?

Лото диэн тылы Ожегов С. И. нуучча тылын тылдьытыгар маннык быһаарбыт «Лото- игра на особых картах с номерами или картинками, которые закрываются фишками». Ушаков Д.Н. нуучча тылын тылдьытыгар лото диэн тылы маннык быһаарбыт «Лото- азартная игра, состоящая в том, что играющие должны на особых розданных им картах закрывать выкликаемые номера, причем выигравшим считается тот, кто раньше закроет известный ряд цифр на своей карте». Үөһэ этиллибиккэ оло5уран маннык быһаарыахха сөп «Лото диэн оонньуу анал нүөмэрдэрдээх эбэтэр хартыыналардаах, кыра ойууларынан сабыллан иһэр. Ойуута барыта сабыллыбыт киһи кыайыылаах тахсар».

Лото оонньуу хаһан төрүттэммитэ? Лото оонньууну XVI уйэҕэ Генуе диэн Италия дойдутугар сайдыбыт. Россияҕа XVIII уйэҕэ баар буолбут. Оҕо оонньууругар анаммыт лото ХХ үйэттэн сайдыбыт. Быраабыла быһыытынан оҕо лотота улахан хартыынаттан уонна кыра ойуулартан турар. Кыра ойуулар чаастара улахан хартыынаҕа сөп түбэһэр буолуохтаах. Лотонан 2-6 киьи тэҥинэн оонньуур. Бастаан хартыыналары ыытааччы киһи туҥэтэр, онтон кыра ойуулары биир биир хостоон көрдөрөр. Ким хартыыната барыта сабыллыбыт кыайыылаах тахсар.

  • Оҕолор лототуулларын сөбүлүүр буоланнар оонньуур кэмҥэ эйэлээх буолаллар;

  • Тыл саппааһа сайдар;

  • Билиилэрэ улаатар, толкуйдуур дьоҕурдара сайдар;

  • Болҕомтолоох, тулуурдаах буолаллар;

  • Быраабыла быһыытынан ким эрэ хотторуохтаах, онон хотторон баран аныгыс сырыыга кыайыам диэн өй-санаа үөскүөхтээх;

Оҕо сааһыттан көрөн сөптөөх лото талыллар. Билинни үйэҕэ атыыга лото арааһа атыыга элбэх. Ол эрээри сахалыы тыллаах лото оонньуу суох.

Чинчийии үлэтэ

Биьиги чинчийэр үлэбит сыалын ситиһээри:

— ебугэлэрбит олохторугар-дьаьахтарыгар сыһыаннаах информацияны библиотекалартан, ону тэнэ интернет енетунэн туьанан буллубут, уерэттибит.

— Сэдэхтик туттуллар буолбут тыллары белехтерге наардаан сахалыы лото остуол оонньуутун айан оҥордубут.

— Алын суьуех кылаас о5олоругар ыйытык ыыттыбыт.

Сахалыы оонньуубутун алта белеххе наардаатыбыт:

Булт тэрилэ

Танас — сап

Тэлгэьэ

Туттар тэрил

Дьиэ-уот

Иьит-хомуос

Оонньуу быраабылата:

  1. Оонньооччу ахсаана 2-6 киьи буолуон сеп. Лотобут барыта 6 улахан хартыынаттан уонна 36 кыра ойуулартан турар. Кыра карточка аайы тыл лексическэй суолтата суруллубуттар. Ыһыллыбатын диэн анал холбуйа оҥордубут.

  2. Оонньууну ыытааччыны талабыт. Ол о5о оонньооччуларга картаны тунэтэр уонна ойуулары таьааран оонньотор. О5олор хас биирдии ойууну кылгастык быьааран кэпсиэхтээхтэр. Ескетун биир эмэ тылы ыарыр5аттахтарына, оонньуу тылдьытын туьаныахтарын сеп.

  3. Бастакынан хартыынаны барытын толорбут о5о кыайар. Аныгыскы оонньууну оонньотор бырааптанар.

Алын суьуех кылаас о5олоругар оонньотуохпут иннинэ ыйытык ыыттыбыт.

    1. Остуол оонньууларыттан ханнык оонньууну собулээн оонньуугунуй?

О5олор үксүн хабылык, хаамыска, шашка оонньууллар эбиттэр, лотонан оонньооччу а5ыйах (1 сыьыарыы).

    1. Лото диэн оонньууну билэ5ин дуо?

Бу ыйытык түмүгүнэн элбэх о5о лотону билбэттэрэ көһүннэ

(2 сыьыарыы).

    1. Сэдэхтик туттуллар буолбут тыллары теье билэллэрин ыйыттыбыт:

Айа, сири иьит, долбуур, удьаа, кыбыы, сохсо, талкы, моойторук, чааркаан. Угус тылы билбэттэрэ кеьуннэ. (3 сыьыарыы)

Айа, дал, долбуур, удьаа, кыбыы, сандалы остуол, бала5ан, кемулуек, чааркаан. Саамай ордук бала5аны, кемулуегу, долбууру билэллэрэ көһүннэ. «Удьаа, чааркаан, кыбыы, дал» диэн сэдэхтик туттуллар тыллары билбэттэр эбит.

Алын суьуех кылаас о5олорун лотонан оонньотуу

Алын суьуех кылаас о5олорун бэйэбит онорбут сахалыы лотонан оонньоттубут. Оонньууну о5олор наһаа сөбүлээтилэр. Сэдэхтик туттуллар буолбут тыллары эбии биллилэр, өйдөрүгэр хатаатылар. Ону биһиги иккис диаграмматтан көрөн биллибит. Оонньуубут алын кылаас о5отугар сөптөөх эбит диэн түмүккэ кэллибит.

Түмүк

Оонньуу ненуе о5о уерэ5и ылыныыта ордук табыгастаах, бэйэтэ ейунэн, тутан-хабан, билиини кердеен туран уерэниэхтээх. Ханнык ба5арар оонньууну элбэх буолан оонньуур ордук кэрэхсэбиллээх. Лотону атыыласпакка эрэ киһи бэйэтэ оноруон сөп эбит. Онтон биьиги толкуйдаабыт оонньуубут интэриэьи, ону тэнэ кэккэ туьаны а5алар диэн тумуккэ кэллибит: сахалыы лото ийэ тыл саппааьын байытар; о5о толкуйдуур дьо5урун сайыннарар; ойуунан бэриллибит тыл лексическай суолтатын быьаарарга уерэтэр; аа5ыы темпэтин тургэтэтэргэ кемелеьер. Онон эрдэ саба5алаабыппыт туолла. Норуот тылын бар5а баайын этигэр-хааныгар инэриммит киьилии киьини иитии – билинни аныгы олох ирдэбилэ. Тереебут ийэ тылбытын умнуо суохтаахпыт,

Инникитин бу үлэбит тематын диринэтэн аны кроссворд, ребус онорон кэнэтиэхпит. Тереебут терут тылгытын таптаан, сахалыы лотону сэргээн диэн ынырабыт.

Туһаныллыбыт литература:

1 сыһыарыы

Ыйытык:

  1. Остуол оонньууларыттан ханнык оонньууну собулээн оонньуугунуй?

  1. сыһыарыы

  1. Лото диэн оонньууну билэ5ин дуо?

  1. сыһыарыы

  1. Сэдэхтик туттуллар буолбут тыллары теье билэллэрин ыйыттыбыт:

Айа, сири иьит, долбуур, удьаа, кыбыы, сохсо, талкы, моойторук, чааркаан.

  1. сыһыарыы

Хаттаан чинчийии:

«Билбэччэй мучургэннээх сырыылара» Сценарий постановки на якутском языке

Сценарий музыкальной сказки по произведению Н.Носова «Приключения Незнайки и его друзей» (сахалыы)

– развитие интереса к творчеству Н.Носова, к театральному искусству, артистических способностей;
– воспитывать умение работать в коллективе, прививать навыки культуры общения, интерес к чтению книг.

Режиссёр – Татьяна Степанова

Постановщик компьютерного дизайна и музыкального сопровождения – Николай Слепцов.

Сценарист – Анна Черёмкина

Костюмер – Розалия Стручкова

Грим – Раиса Старкова, Нюргуяна Старкова

Постановщик танцев – Мария Былчахова

Действующие лица и исполнители:

Мальчишки-коротышки:

Незнайка – Ульяна Старкова

Волшебник – Мария Слепцова

Стекляшкин –Гаврил Старков

Пилюлькин –Геннадий Кузнецов

Пончик – Галина Соркомова

Гусля – Станислав Хабаров

Цветик – Антонина Слепцова

Торопышка – Марина Петрова

Тюбик – Раиса Старкова

Знайка – Любовь Игнатьева

Сиропчик – Октябрина Лытина

Пулька с Булькой – Акулина Троева с игрушечной собачкой

Винтик – Гаврил Степанов

Шпунтик – Василий Леонтьев

Авоська – Нюргуяна Старкова

Ворчун – Ксения Неустроева

Молчун — Антонина Дьяконова

Растеряйка – Эрик Хабаров

Гунька –Валентина Дьяконова

Кубик – Анна Неустроева

Девчушки коротышки:

Снежинка – Александра Старкова

Кнопка – Саргылаана Хабарова

Белочка – Мария Былчахова

Синеглазка – Анастасия Орлова

Медуница –Светлана Захарова

Мушка – Розалия Стручкова

Заинька – Анна Слепцова

Ромашка – Антонина Шкулёва

Оборудование: компьютер, мультимедиапроектор, презентация, музыка, оформление сцены – цветочный город.

Ведущий: Үтүө күнүнэн күндү оҕолор, ийээлэр, аҕаалар, эбээлэр, эһээлэр!

Остуоруйа алыптаах киэһэтигэр үөрэ-көтө муһуннубут. Нуучча суруйааччыта Николай Носов суруйбут “Приключения Незнайки и его друзей” диэн кинигэҕэ олоҕуран туруоруллубут музыкальнай инсценировка спектакльбытын саҕалыырбытын көҥүллээҥ. Үөрэ-көтө дуоһуйа сынньаныҥ!

(1 музыка холбонор)

Баар эбит дьиктилээхэй бэйэлээх куорат. Бу куоракка олорбуттар эбит кырачаан дьоннор –Коротышкалар. Кинилэр хас биирдиилэрэ огурсуу саҕа үрдүктээхтэр. Куораттара олус кыраһыабай, сибэкки арааһа үүнэр эбит- ромашкалар колокольчиктар. ньээм оттор. Бу куоракка бэл уулуссалара сибэкки ааттаахтар. Куораттара Сибэкки куората диэн эбит. Билсиэхэйиҥ доҕоттоор бу куорат олохтоохторун кытта.

(2музыканан общий выход үҥкүү «Представление героев”)

(3музыканан –выход Незнайки- Незнайка үҥкүүтэ)

Билбэтчэй мүччүргэннээх сырыыларыттан быһа тардан

көрдөрөрбүтүн көҥүллээҥ. Чуумпурдубут – болҕойдубут

остуоруйа саҕаланна.

(4 музыка холбонор)

1хартыына. “ Солнце падает”

Незнайка- Алдьархай! Алдьархай! Алдьархай! Күммутүттэн

ултуркэй тустэ. Иэдээн күммүт алдьаммыт. Ол ултуркэйэ мин

төбөбөр кэлэн түстэ. Көрүҥ бу төбөбөр улахыын улахан шишка

тахсыбыт. Көрүҥ бу.

Стекляшкин – Эс, доҕоор. Албыннаама, кунтэн ултуркэй

эйиигин саайбыта буоллар эйиигин ньаппаччы лэппиэскэ курдук

саайыа этэ. Албыннаама, доо…

Пилюлькин – Оттон күн наһаа улахан дии.

Незнайка – паа, кып кыра дии, көр ол миин тэриэлкэтин саҕа

эрэ.

Стекляшкин – ити эйиэхэ эрэ кып кыра болан көстөр. Күн диэн

улахыын улахан умайа сылдьар шар. Мин турбабынан көрбүтүм

ээ.

Пончик – Ол кунтэн быычыкаайык да үлтүркэй түспутэ буоллар

биһиги куораппытын хампы ньаппаччы лэппэтиэ этэ. Оттон ити

күнү арай сиир буоллар минньигэс эбитэ дуу. Наһаа минньигэс көстүүлээх сиэхпин баҕарабын.

Незнайка – (кэтэҕин тарбанар) Ээ… Мин ону төрүт да билбэт

этим. Уой, оччоҕо улахыын улахан ултуркэй түһэрэ буолуо.

Пончик, эн буолла5ына ас диигин. Билэҕин, күнтэн алдьаммыт

үлтүркэй прямо биһиэхэ түһээри көтөн иһэр.

Пончик — ой кутталын, уой ханна барабыт?

(Незнайка айманар сүүрэкэлиир)

Незнайка – түргэнник куотуохха, саһыахха. Кусок түһэн эрээр.

Пончик – туох кусогай?

Тюбик – ханнык кусок?

Незнайка – Оттон күнтэн алдьаммыт кусок, билигин түһэрэ

буолуо. Куотуохха, спасайтесь, кто сможеет…

(Этиҥ этэр үрүө-тараа сырсаллар)

Стекляшкин – Ханна куоттугут, этиҥ этэр дии…Билбэтчэй

албыннаата дии (эккирэтэн барар, быыс сабыллар).

(5 музыка холбонор)

Сцена 2 “ Незнайка музыкант”

Незнайка: Миигин албынчыккын диэтилэр эмиэ. Тугу гыныах баҕайыбыный. Бээрэ мин тугу эрэ сатыырга үөрэниэхпин наада эбит. Музыкант буолбут киһи дуу.

ЭЭй, Гусля? Кэл кэл кэпсэтии баар.

Незнайка: Привет, Гусля.

Гусля: Привет, Незнайка!

Незнайка: Привет, Гусля музыкант. Дьэ бугун эн туох туһалааҕы оҥордуҥ? Тугу айдыҥ?

Гусля: Иһит бу гуслябар сана мелодия айдым.

(оонньуур, 6 музыка гусля мелодията тыаһыыр)

Незнайка: Дьэ кырдьык олус бэрт музыка эбит. Аҕал эрэ гусляҕын мин оонньоон иһитиннэриим эрэ.

Гусля: Пожалуйста, Незнайка!

Незнайка: Бу гусля олус үчүгэй инструмент. Наһаа үчүгэй тыастаах. Только эн наһаа кыратык тыаһатаҕын. Олох куһаҕан кулгаахтаах киһи истибэт. Музыкаҕа саамай наадалааҕа улахан тыас, киһи барыта истэр гына.

Гусля: Чэ, Незнайка гусляны сөбүлүүр буоллаххына үөрэн ээ, оонньоон көр.

Незнайка: Тоҕо мин үөрэнэ сатыахпыный. Маны таах тыаһатар буоллаҕым дии, туох үөрэтиитэ нааданый. Адьас наадата суох.

Гусля: Дьэ Незнайка оонньоон иһитиннэр. Главное наһаа учугэй мелодията таһаар.

Незнайка: Тугун эмиэ мелодиятай, саамай наадаллааҕа улаханнык тыаһатыы.

(Тыаһатар)

Доктор Пилюлькин: УУ, туох айдаанай манна. Адьас мин дөйдүм.

Незнайка: Ити айдаан буолбатах, тыас буолбатах. Ити мин музыкаҕа үөрэнэбин.

Доктор Пилюлькин: Адьас айдааны таһаарыма. Дьэ мин билигин укол туруоруом.

Незнайка: Чэ.чэ буттум, сразу наар укуоллуом диигин. Чэ оччого тыаһа суох художник буолуом. Тюбикка бардым. (быыс сабыллар)

(7 музыка Незнайка художник холбонор)

Сцена 3 “Незнайка художник”

(Тюбик мольберт иннигэр турар, тугу эрэ уруһуйдуур)

Незнайка: Привет, Тюбик? Дьэ эрэ, тугу гына тураҕын?

Тюбик: Көрөҕүн дуо, Билбэтчэй. Мин живопись диэн уруһуйдуу турабын. Араас кыраасканы булкуйан араас өҥү таһаарабын. Булкуйбатахха уруһуй тахсыбат. Көр бу саһархай өҥү халлаан күөҕү кытта булкуйдахха ханнык өҥ таҕыстай?

Незнайка: Тыый от күөх буолан хаалла дии…уой эн аптааххын эбит дии. Уой мин художник буолар эбиппин. Бу малгын миэхэ уларыс. Эн сынньан, ити Пончик буһарбыт бэрэскитин сиэ. (Тюбик тахсар).

— Пончик! Эн билигин тугу гынаҕын?

Пончик: Мин минньигэс пирог рецебин толкуйдуубун. Мин адьас солом суох ээ.

Незнайка: Тугун эмиэ оннук-маннык рецебэй. Ыл манна олор, билигин мин эн портреккын уруһуйдуом.

Пончик: Миигин, эн уруһуйдуугуон…аата үчүгэйин миигин ким да, хаһан да уруһуйдуу илик ээ…

Незнайка: Чэ, чэ… олор Пончик, адьас хамсаабакка олор. Хамсыан да табыллыа суоҕа…

Пончик: Уой, хайдах олоруохха сөбүй, төрүт хамсаабакка, тыыммакка да олоруохпун сөп. Главное эн миигин чётко уруһуйдаа, ким барыта сразу билэр гына.

Незнайка: Дьээ …вот маннык….маннык, точная копия буолла, өссө мин эйиигин кыраһыабай гына оҥоруом. Вот…муннуҥ для красоты кыһыл өҥнөөх, кулгааҕыҥ для красоты от күөх, өссөөө для особенной красоты фиолетоваааай бытык. Все портрет бэлэм. Хайдах курдук түргэнник уруһуйдаатым, не то что Тюбик. Кини эйиигин нэдиэлэни быһа уруһуйдуо этэ. Чэ көр.

Пончик: Ой, Незнайка, бу мин что ли? Мин манныкпын дуо?

Незнайка: Конечно манныккын, адьас точная копия.

Пончик: Оччоҕо тоҕо бытыктаатыҥ? Мин бытыгым суох дии, көрбөккүн дуо.

Незнайка: Онно туох баарый, син биир хаһан эрэ бытык үүнүө.

Пончик: Фиолетовай бытык үүммэт, бу адьас куһаҕан уруһуй. Аҕал мин алдьатыам ити уруһуйу. (былдьаһа былдьаһа суурэкэлээһин, ыһыы-хаһыы)

Доктор Пилюлькин: Манна эмиэ туох айдаана буоллай, эмиэ Билбэтчэй баппата дуо?

Пончик: Доктор Пилюлькин! Көр бу миэхэ маарынныыр дуо бу карикатура?

Доктор Пилюлькин: Конечно, адьас майгыннаабат, ити эн буолбатаххын. Ити мазня диэн буолар. Даа, Билбэтчэй художник буолбатаххын эбит. Эйиигин укуоллуухха эрэ сөп.

Незнайка: Суох суох, укуоллаама. Мин лучше хоһоон айааччы поэт буолуом. Лучше мин Цветик поэкка бардым. (быыс сабыллар)

(8 музыка Незнайка поэт холбонор)

Сцена 4 “Незнайка поэт”

Цветик: ОО, кого я вижу. Билбэтчэй – Незнайка, киир – киир ыалдьыт буол.

Незнайка: Привет, Цветик! Миигин хоһоон айарга үөрэтиэҥ дуо?

Цветик: А у тебя способности есть?

Незнайка: Конечно, способность баар бөҕө буоллаҕа дии. Хоһоон айарга элбэх саҥа эрэ наада ини. Оттон мин саҥам хаһан да бүппэт, утуйдахпына эрэ чуумпурабын ээ.

Цветик: А ты знаешь, что такое рифма?

Незнайка: Рифма? Туохпутуй ол. Ыл сахалыы саҥар эрэ.

Цветик: Мин нууччалыы эрэ айабын. Нууччалыы сатаан саҥарбат буоллаххына и не пробуй даже.

Для хорошей рифмы надо, чтоб слова похожи были,
Что бы это было складно,
Вот, послушай: коржик-моржик,
Печка– свечка, птица – спица.
Тучка-кучка-авторучка.
А еще, чтоб стать поэтом,
Надо много знать при этом,
Чтобы мысли, между прочим,
Вместе с рифмой были в строчках,
Понял?

Вобщем, мин атын сиргэ хоһоон айа бардым. Понимаешь миэхэ музам киирдэ. Стихи надо сочинять в уединении, билэҕин дуо ону Незнайка. Мин цветочнай полянкаҕа бардым. Эн манна олорон сочиняйдаа. Чэ. Удачи. Поэт Незнайка.

Незнайка: Конечно, өйдөөтум! Мин эмиэ музам киирдэ… Раз, два, три сочиняйка проснись…

(Незнайка под музыку начал сочинять стихи. Он ходит по комнате, смотрит, то на пол, то на потолок)

  • ЭЭЙ, братцы кэлиҥ эрэ манна, мин хас биирдиигитигэр хоһоон айдым.

(коротышкалар кэлэллэр)

Чэ эрэ Знайка туһунан хоһоону истиҥ. Хоһоону айда поэт Незнайка. Аплодисменты, аплодисметы…

Знайка шел гулять на речку,
Перепрыгнул через овечку.

Знайка: Эс, Незнайка, ол хаһан мин овечка үрдүнэн ойуоккалаабыппыный. Нет у меня такой странной привычки!

Незнайка: Ну, хайыаххыный… Рифма диэн буолар ити.

Оччоҕуна Торопыжка туһунан хоһоону истиҥ.

Торопыжка был голодный,
Проглотил утюг холодный.

Торопыжка: Бу туох буолбут киһиний! Мин туспунан хайдах итинник этиэххэ сөбүй? Мин хаһан даҕаны тымныы өтүүгү ыйыстыбатаҕым. Ама да ыксаабытым иһин, …Аата сүрүн, какой кошмар… Таах үөҕэн кээһээри гынаҕын дуо…

Незнайка: Бээ хаһыытаама, ити барыта для рифмы… хайыыр да кыах суох. Вот өссө Пилюлькин туһунан хоһоон айдым.

Доктор Пилюлькин: Братцы, адьас сатаммат. Өссө мин туспунан ааҕаары гынаҕын дуо. Бу Билбэтчэй албынныырын истэн баран олоруохпут дуо. Кинини мантан үүрүөххэ. Наадата суох кини манна. Бар мантан.

Все: Это не стихи, а какие-то дразнилки! Бар мантан. Биһиги эйиигин кытта аны оонньуохпут суоҕа. (Быыс сабыллар)

(9 музыка холбонор)

Сцена 5 “ В путешествие на воздушном шаре”

Незнайка: Эмиэ тугум да табыллыбата. Ким да миигин өйдөөбөт. Мин айбытым барыта кимиэхэ да наадата суох. Кинилэр тустарыгар кыһана сатыыгын, ону-маны толкуйдуугун…ону ким да наадыйбат…наар күлүү гыналлар. Мин адьас кимиэхэ да наадата суох коротышкабын. ( умса туттан олорор. Знайка кэлэр). Хайа, Знайка киһини соһуттуҥ дии…

Знайка: Түүн буолла дии. Тоҕо утуйбаккын?

Незнайка: Эх, Знайка, миэхэ тугум да табыллыбат! Мин кимиэхэ да наадам суох. Вот бу эйиигин бары хайгыыллар, Пилюлькины эмиэ хайгыыллар, даже Пончигы, минньигэс пирогун иһин. Оттон миигин ким да хайҕаабат. Наар мөҕөн эрэ тахсаллар. Мин дьиҥинэн элбэҕи сатыыбын ээ, атыттар сатаабаттарын оҥоробун… Ону ким да билбэт. Итинник буоллаҕына мин эһигиттэн вообще баран хаалыам…

Знайка: Ол ханна бараары гынныҥ?

Незнайка: Эх, мыльный пузырь курдук ханна эрэ көтүөхпүн баҕарабын.

Знайка: Пузырь, диигин? Даа, ити эн сөпкө толкуйдаатыҥ. Биһиги аан дойдуну кэрийэ барарбытыгар наада, наада…Точно! воздушный шар наада биһиэхэ!

Воздушнай шарынан хата көтүөххэ, баһыыба за идею!

Незнайка: Ура! Хата мин идеям көмөлөстө. Аата үчүгэйин воздушнай шарынан көтөбүт. Ханна эрэ ыраах. Быраатчааннар, Кэлиҥ! Путешествиеҕэ бардыбыыт. Воздушнай шарынан ханна эрэ көтөбүт. Кэлииҥ!!!

(Тахсаллар. На экране под музыку переключаются слайды с летящим шаром.) (10 музыка холбонор Воздушный шар улетает)

(11 музыка холбонор)

Сцена 6 “ В Зелёном городе”

Кыргыттар үҥкүүлэрэ (13 музыка холбонор), үҥкүү бүтүүтэ үөһээ көрөллөр, айманаллар

(Кыргыттар Незнайканы көрөллөр. Незнайка киирэр.)

Незнайка: Хайа бу мин ханна кэлэн хааллым?

Кнопка: Эн бу От күөх диэн ааттаах куоракка кэллиҥ.

Белочка: Эһиги улахыын-улахан воздушнай шарга олорсон кэллигит ээ.

Синеглазка: Үнкүүлүү сылдьан үөһээ көрбүппүт улахыын-улахан воздушный шар. Прямо биһиэхэ көтөн кэллэ. Хата биһиги куттанныбыт ээ. Ыксаатыбыт эээ.

Незнайка: Ааа дьэ өйдөннүм. Биһиги воздушнай шарга олорсон көтөн испиппит. Онтон Знайка ыстаммытаа, шаарбыт чэпчээн хаалбыта. Оттон үөһээ, оттон аллараа көппутэ. Онтон сиргэ сааллыбытааа… Всё мин в отключке. Хата өйдөннүм дии…

Кнопка: Оттон эн аатыҥ ким диэний?

Незнайка: Незнайка! Оттон эһиги кимнээх диэн буолаҕытый дьэ?

(биирдии-биирдии ааттарын этэллэр Снежинка, Синеглазка, Белочка, Мушка, Кнопка, Заинька)

Незнайка: ЭЭ, оттон эһиэхэ уолаттар бааллар дуу?

Синеглазка:

Биһиги куораппытыгар кыргыттар эрэ олороллор. Уолаттар ханна эрэ ыраах олороллор үһү.

Кнопка: Хата ол ким толкуйдаата воздушнай шарынан көтүөххэ диэн?

Незнайка: Дьэ ити мин толкуйдаатым, мин оруобуна үс күн уонна үс түүн толкуйдаабытым – воздушнай шарга олорсон ханна эрэ көтүөххэ диэн. Вот бу көтөн кэллибит.

( Ромашка сүүрэн кэлэр)

Ромашка: Кыргыттар тургэнник балыыһаҕа сүүрдүбүт, ыарыһах бөҕөтө, прямо эпидемия. Кытаатыҥ, бара охсуохха.

(Бары бараллар)

(12 музыка холбонор)

Сцена 7 “ У Медуницы”

Медуница: Даа, биһиги балыыһабытыгар ыарыһах сыппатаҕа отой ыраатта. Ким да ыалдьыбат этэ. Дьэ хата бүгүн балыыһабар миэстэ суох буолла. Аата үчүгэйин воздушнай шар прямо мин балыыһам үрдүгэр суулуннаҕа үһү. Олус үчүгэй, ыарыһах аны элбэх. Чэ эрэ ыарыһах, эйиигин көрүөххэ эрэ.

Ворчун: Мин ыарыһах буолбатахпын! Тугум да ыалдьыбат. Сразу миигин көрүмэ, вечно миигин эрэ көрөллөр.

Медуница: Чэ эрэ, айаххын киэҥник ат!

Ворчун: А-а-а

Медуница: Сөп айаххын сап! Так, эйиэхэ мүөт иһэрдиэххэ наада уонна бу синяккар мүөттээх пластырь ууруохха наада. ( Цветиги устатын мээрэйдиир, Пончигы иһиллиир, Пилюлькиҥҥа чугаһыыр)

Пилюлькин:

Да сүрдээх эмчит эбиккин, барыта от-мас. Инник эмтээбэттэр. Адьас сыыһа эмтиир эбиккин. Ханна баарый таблеткаларыҥ, уколуҥ ханнаный, ханна баарый йодуҥ, хайдах мүөтүнэн эрэ эмтиэххэ сөбүй? Адьас сатаммат.

Медуница: Эн миигин үөрэтимэ , пожалуйста. Хайдах эмтиирбин бэйэм билэбин. Эн мин балыыһабар киирдиҥ, онон мин бэйэм билэбин хайдах эмтиирбин.

( Незнайка киирэр, маҥан халааттаах)

Пончик: ОО. Дьэ өссө биир быраас кэллэ. Доктор Айболит быһыылаах.

Незнайка: Мин эйиигин иһиллиэм. Тыын. Тыыныма.

Ворчун: Хайдах наар миигин эрэ иһиллиигит. Эмиэ тыын, тыыныма. Киһини өлөрөлллөрө буолла.

Незнайка: Ворчун, син биир мөҕүттэ сылдьаҕын дуу?

Пилюлькин: Хайаа, Незнайка, эн эбиккин дуу. Кытаат тугу эрэ толкуйдаа. Биһиги адьас туохпут да ыалдьыбат. Көмөлөс.

Незнайка: Хайаа, син наада буолар күннээх эбиппин дии. Көмөлөһөн буолумуна доҕотторбор.

Медуница: Бу эн кимҥиний? Тоҕо маҥан халаат кэттиҥ?

Незнайка: Мин? Мин Профессор Касторкин диэммин!

Медуница: Тыый Профессор? Мин балыыһабар дьиҥнээх профессор.

Незнайка: Даа мин барыларын көрдүм иһиттим. Бары муус доруобайдар эбит. Бука барыларын балыыһаттан таһаарыахха наада. Эн мүөтүҥ барыларын эмтээбит. Чэ короче ыарыһах манна суох эбит.

Синеглазка: Аата үчүгэйин, ыллыахха –үҥкүүлүөххэ.

Медуница: Сөп. Ыарыһах суох буоллаҕына, табаарыс профессор бука бары уҥкүүгэ.

Бары: Ура! Ура!

(Финальный танец)

(13 музыка танец дружбы холбонор)

Ведущий: Дьэ ити курдук Незнайка мүччүргэннээх сырыыларыттан кылгастык көрдөрдүбүт. Николай Носов “Приключения Незнайки” кинигэтин салгыытын ааҕыҥ, дуоһуйа күлүҥ!

Спектакли туруордулар:

Режиссёр – Татьяна Степанова

Постановщик компьютерного дизайна и музыкального сопровождения – Николай Слепцов.

Сценарист – Анна Черёмкина

Костюмер – Розалия Стручкова

Грим – Раиса Старкова, Нюргуяна Старкова

Постановщик танцев – Мария Былчахова

Оруолларга оонньоон көрдөрдүлэр:

Мальчишки-коротышки:

Незнайка – Ульяна Старкова

Гномик — Мария Слепцова

Стекляшкин –Гаврил Старков

Пилюлькин –Геннадий Кузнецов

Пончик – Галина Соркомова

Гусля – Станислав Хабаров

Цветик – Антонина Слепцова

Торопышка – Марина Петрова

Тюбик – Раиса Старкова

Знайка – Любовь Игнатьева

Сиропчик – Октябрина Лытина

Пулька с Булькой – Акулина Троева с игрушечной собачкой

Винтик – Гаврил Степанов

Шпунтик – Василий Леонтьев

Авоська – Нюргуяна Старкова

Ворчун – Ксения Максимовна

Молчун — Антонина Дьяконова

Растеряйка – Эрик Хабаров

Гунька –Валентина Дьяконова

Кубик – Анна Неустроева

Девчушки коротышки:

Снежинка – Александра Старкова

Кнопка – Саргылаана Хабарова

Белочка – Мария Былчахова

Синеглазка – Анастасия Орлова

Медуница –Светлана Захарова

Мушка – Розалия Стручкова

Заинька – Анна Слепцова

Ромашка – Антонина Шкулёва

Болҕомтоҕут иһин махтал, көрсүөххэ диэри күндү доҕоттоор!!!

«Сахалыы халадаай ырбаахы» Реферат

Киириитэ

Халаадаай уоскээьинэ

Матырыйаала уонна оно дьуьунэ

Тигиитэ

Тумук

Киириитэ

Саха торут танаьа –хотугу тыйыс тымныы килиимэтигэр олорор норуоттар олохторун – дьаьаъхтарын, колуонэттэн колуонэъэ бэриллэн иьэр культураларын кордорор араас мындыр оьуордаах – бичиктээх, тигиилээх буолар. 19 уйэгэ кэтэ сылдьыбыт танастарыттан кордоххо. Манна араас эльбэх материалтан тигиллибитэ костор, олкурдук: араас кыыл туутэ, сукуна, жаккардовай шелк, имитиллибит тыс, кожа. Танастарыгар араас огуруо корунун, тимиртэн оноьуллубут киэргэллэр саха торут костуумун оссо эбии киэргэтэн, маанылаан кордорор.

Тоьо даганы олох сайдыытыттан саха норуотун костуумун тас корунэ, быьыыта уларыйдар даганы, бэйэтин оьуорун бичигин, тун былыргыга киирэр ис хоьоонун, суолтатын сутэрбэт.

Саха торут танаьын – сабын уорэтэххэ биьиги обугэлэрбит суолтата суох араас оьуордары мээнэгэ туттубаттар, уруьуйдаабаттар, танастарыгар тикпэттэр эбит. Хас биирдии оьуор саха норуотун ойун – санаатын, ологун – дьаьагын кордорор суолталаах эбит.

Ол курдук кыыс ого уонна дьахтар таннар танаьыгар олохо тардыьыы кууьэ уонна кыыс — омук анала буоларын быьыытынан, ууьу тэнитэргэ анаан, торуур ууьуур суолталаах, оьуордаах – мандардаах, харысхал бэлиэлээх буолар.

Биьиги улэбит актуальноьа: хас биирдии норуот бэйэтин обугэтин, былыр былыргаттан колуонэттэн – колуонэгэ бэриллэн испит норуотун материальнай уонна духуобунай баайын оро тутуохтаах, киэн эйгэьэ таьаарыахтаах диэн санаалаахпыт. 21 уйэгэ хас биирдии саха кыыьы эбээлэрбит кэтэ сылдьыбыт халадаай ырбаахыларын историятын билиэхтээх, онно сиэттэрэн биьиги улэбит тиэмэтэ актуальнай буолар.

Сыала: саха халадаай ырбаахытын уоскээьинин туьунан киэн эйгэгэ таьаарааьын уонна урукку быьыыларын — таьааларын хаалларан, ырбаахыны уйэтитээьин.

Ьадааччалара:

— Халадаай ырбаахы саха норуотугар хантан уоскээбитин уорэтээьин;

— Киэргэл семантическай оруттэрин коруу;

— Халадаай ырбаахыны ханнык матырыйаалтан тигиллэрин чинчийии.

Халадаай ырбаахы уоскээьинэ

Халадаай – саха торут материальнай культуратыгар дьахтар, эбэтэр кыыс ого кэтэр танаьа. Кэьиэччиги (ьэлиэччик) уонна урун комус оноьуктары кытары маанылаах ыьыахтарга кэтиллэр танастара. Сахаларга хас даганы уйэ ыннараа оттугэр уоскээбит, сабагалаатахха чугастаагы Сибирь регионун олохтоохторуттан киирбит буолуон соп.

Холодай, холодайка – Курскай уонна Орловскай уобаластарга ону тэнэ сорох Европейскай россия согуруунну губернияларыгра, Донна саас уонна куьун кэтиллэр тас танас. Согуруунну нуучча губернияларыгар холодайканы хара оннноох фабричнай танастан тигэллэр эбит. 20 уйэ бастакы чиэппэригэр холодайка муоднай танас аатыра сылдьыбыт эбит. Шелк танастан тигиллибит киэн, уьун былаачыйа бурээт омуктарга эмиэ халадайка диэн ааттанар. Манна майгынныыр тигиилээх уонна быьыылаах танас алтай уонна татар омуктарга киэнник таргаммыт эбит.

Исследователлэр саха омугар халадаай ырбаахы уоскээьинин 17 уйэгэ христианизация сагаланыытыгар киллэрэллэр. Бу кэмнэ сана атыы — эргиэн сайдыытын, араас табаар ол иьигэр араас материаллар атыыга баар буолааьыннарын кэмэ. Уопсайынан, нуучча культурата саха культуратыгар дьайааьына танаска эмиэ баар эбит диэн бэлиэтииллэр.

17 уйэ ортотугар сана танастар, ол иьигэр халадаай ырбаахы баар буолбуттар. Ол кэмнэ дьахтар мааны танаьа сонтон, халадаай ырбаахыттан, кэьиэччиктэн, дьабакаттан, мааны тирии, быысапкалаах, огуруоннан симэммит ол эбэтэр, тимир киэргэллээх этэрбэстэн, утулуктэн уонна урун комустэн араас оноьуктартан турар эбит.

19 уйэ бутуутэ, 20 уйэ сагаланыыта халадаай ырбаахы саха норуотун торут культуратын танаьа буолбута. Дьиэгэ – уокка, мааныга кэтэргэ диэн араас матырыйаалтан халадаай ырбаахы тиктэр буолбуттар. Ол курдук дьиэгэ кэтэргэ боростой. Онтон мааныга кэтэргэ сыаналаах, учугэй материалтан тигэллэр эбит. Саха маанылаах бырааьынньыга, ыьыах туьульгэтигэр киирэллэригэр сыаналаах материалтан халадаай, кэьиэччик уонна тоболругэр былаат баанар буолбуттар. Бу маннык симэнии билигин таганы кыра уларыйыылаах да буоллар, биьиги норуоппутугар баар костуу.

Матырыйаала уонна оно – дьуьунэ

Халадаай ырбаахыны тигэргэ учугэй хаачыстыбалаах, араас кыбытык тигэргэ соптоох матырыйаалы талаллар эбит. Боростой дьиэгэ кэтиллэри спокойнай уонна эльбэх оьуора суох боростой гынан сиитэс, полотно, тик, даб матырыйааллартан тигэллэр эбит. Мааныга кэтиллэргэ сыаналаах – атлас, парча, тафта, шелк матырыйааллары таллар. Огуруоттан уонна тимир бляшкаттан оноьуллар киэргэллэри сотору кэминэн ордук тиийимтиэ материалларынан уларытан биэрбиттэр: тесьма, стеклярус, шелковай сап, сутаж. Манан ырбаахы аллараа оттун, сиэгин уонна сагатын киэргэтэр буолбуттар.

Маннай утаа, халадаайы кытта кэтиллэр киэьиэччиги огуруоннан, имитиллибит тыьынан, араас туулээгинэн киэргэтэр буоллахтарына, кэлин пайетканнан, тесьманнан, стразаннан киэргэтиллэр буолбут.

Эльбэх учугэй оно суох натуральнай материаллартан тигиллэр буолан маннай он – дьуьун торут танаска улахан оруолу ооннььобот эбит. Саха торут танаьыгар манан, халлаан куох уонна хара онноох буолар эбит буоллагына, кэлин араас матырыйаал эльбээн, он арааьа баар буолан ырбаахы оно костуум маннайгы буолбут.

Сахаларга танастарын оно эмиэ мээнэгэ буолбатах, бастатан туран дьыл кэмиттэн тутулуктаах буолар эбит, иккиьинэн айылганы кытта сибээстээх. Ол курдук, кыьыл он – хаан оно, киьи ис дууьатын, олоххо кууьун бэлиэтэ буолар эбит. От куох он – от, саналыы тыллан эрэр айылганы, эдэр сааьы, олох сагаланыытын, уьун уйэни бэлиэтиир. Халлаан куох – кыырай халлаан оно, «Салгын кут» бэлиэтэ – сайды, олох сагаланыытын оно. Арагас уонна манан оннор – кун сарданатын, хаар онноро — олох, дьол, айылга учугэй куустэрэ, сир урдугэр туох баар, учугэй бэлиэтэ. Хара, харана – сиэрэй, кугас – Ийэ буор оно, сирдээги кут – «Буор кут» бэлиэтэ.

Тигиитэ

Атын хоту дойду омуктарыгар курдук, былыргы саха танаьа, кыыл тириититтэн тигиллэр буолан коно быьыылаах буолара, ону тэнэ коно быьыылаах танас ордук сылааьы тутара, тымныыттан харыстыыра. Араас матырыйааллар уонна европейскай культура киирбитин тумугэр, саха торут танаьа трапеция быьыылаах буолбут, оноолоох уонна бууктаах диэн сана тигии коруннэрэ уонна сага, сиэх диэн эбии киирбиттэр.

20 уйэ сагаланыыта, ырбаахы быьыыта олохтоохтук норуокка киирбитэ: сахалар халадаайдара иннигэр тимэхтээх кокеткалаах, улахан сагалагаах. туоьун линиятынан улахан прямоугольнай быьыылаах оборка – фалда уонна фавлбора тигиллэр эбит. Сиэгин уоьээ отто киэн уонна аллараа кэлэн синньиир, тоьоннон баай ыал, соччоннон сиэгин уоьээ отто киэн буолар эбит. Маннык быьыылаах халадаай 20 –с уйэ ортотугар дылы баар буола сылдьыбыт, сана муода кэльбитигэр быьыыта ордук намыын, приталеннай ырбаахылар, ьэлиэттэр, пальтолар баар буолбуттар. урун комус оноьуктары огуруоттан киэргэльгэ уларыппыттар, мааныга кэтиллэр торут танас киинтэн ыраах, куорат тэтимигэр уйдара илик нэьилиэктэргэ эрэ кэтиллэр буолбуттар.

21-с уйэ маннайгы кэрдиистэригэр, саха торут танаьыгар – сабыгар, симэхтэригэр норуот и нтэриэьэ урдээн – ыьыахха кэтиллэрэр эльбээбит. Ол эрээри, саха торут танаьын чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн, билинни уйэгэ танас дизайнердара костууму олох тэтимигэр соп тубэьиннэрэ сатаан боростой халадаай курдук быьыылаабат буолбуттар. ол тумугэр торут танаспыт ордук стилизованнай, онтон оьуорун мандарын бильбэппит суотугар костуум киэргэтиитигэр алгастар баар буолбуттар. Холобура; тобого кэтиллэр киэргэллэри бастынаны уонна ураа бэргэьэни обугэ сагаттан эдэр кыыс ого кэтэр киэргэлэ буолар эбит буоллагына, билигин саастаах да отто кэтэ сылдьара костор.

Тумук

Норуот ис баайа, культуурата торут танаьыгар – сабыгар, хайдах танна, тутта — хапта сылдьарыгар ордук учугэйдик костор дииллэр. Танас – норуот материальнай культурата буолар, норуот угэстэрин, этнокультурнай ситимин уорэтэргэ комо буолар.

Саха торут танаьа хас биирдии оьуора – мандара, киэргэлэ барыта, этническай бэлиэлээх, харыстыыр – араначчылыыр суолталаах эбит. Обугэлэрбит урдук айыыларга сугуруйуулэрин, кинилэр итэгэллэрин олохторун – дьаьахтарын барытын кордорор.

Биьиги обугэлэрбит танастара — саптара уорэтэр такайар эрэ буолбакка, харыстыыр, араначчылыыр эмиэ суолталаах.

Дьэрэкээн киэргэллээх саха торут танаьа киьи харагын сымнатар, сурэгин сылаанньытан коруоххэ да учугэй буолар. Саната – инэтэ суох бэйэтин норуотун ологун – дьаьагын, угэстэрин кэпсиир аналлаах.

Саха нарын – намчы кыыьа бэйэтин норуотун национальнай танаьын кэтэн оргууй хаамтагына харахтаах бары хайгыыр, сурэхтээх бары согор, дууьата ырааьырар, уоскуйар.

Туттуллубут литература

Паспорт кабинета якутского языка

Елена Михайловна Иванова
Паспорт кабинета якутского языка

Муниципальное бюджетное дошкольное образовательное учреждение «Городского округа «Город Якутск»

Детский сад №29 «Золотая рыбка»

ПАСПОРТ кабинета якутского языка

Педагог дополнительного образования Иванова Елена Михайловна

Адрес: г. Якутск, ул. Хабарова 21/5 МБДОУ д/с №29 «Золотая рыбка».

Описание кабинета.

В коридоре перед входом в кабинет находится тематически- ознакомительный стенд. Кабинет расположен на первом этаже здания. Метраж кабинета 6,5×4 м. Кабинет имеет хорошее естественнее освещение, дополнительно оснащен лампами дневного света, что соответствует санитарно-гигиеническим нормам. Два окна размером 4,60×2,2 м и открывающееся окно для проветривания IX».» м. Так же имеется отдельная комната с раковиной и туалетом. Атмосферу кабинета украшают комнатные растения.

Основные задачи:

1. Организация предметной среды по обучению разговорному якутскому языку.

2. Обеспечение научно-методического сопровождения по обучению разговорному якутскому языку.

3. Организация информативного блока для родителей и педагогов. Функциональное назначение

1. Формирование звукопроизношения.

2. Развитие навыков понимания якутского языка.

3. Ознакомление с якутским фольклором.

Паспорт кабинета

Метраж кабинета 5×7

Оборудование кабинета якутского языка:

1. Шкаф — 1

2. Стол — 1

3. Стул — 1

4. Скамейки — 2

5.Функциональное назначение:

— проведение занятий по якутскому языку

— Проведение кружка по якутскому фольклору

Перечень документов:

1. Перспективный план

2. Календарный план

3. План кружковой работы

4. Расписание занятий

5. Отчет о продолжительной работе

6. Диагностика знаний детей

7. Конспекты, разработки занятий

Учебно — методическая литература

1. Наглядно методические пособия

2. Учебно — методическая литература

3.Наглядные пособия: якутская посуда, настольные игры куклы в национальной одежде. Музыкальный инструмент — хомус

4. Список литературы.

Используемая на работе литература

1. Сборник стихов, сказок, рассказов, загадок — аптаах холбуйача а н 1999 год

2. Якутские волшебные сказки — сборник 2004

3. Год в лесу — и соколов Микитов 1972

4. Якутские сказки — для младших дошкольников — Б и и ч и к 2002

5. Чуораанчык дойдутугар — сборник 19997

6. ТыллаахостоохчобуоуолЧуораанчык -Умсуура1999

7. Романова Ширяева — Доботтордуун ооньуобун 2010

8. Ысыах — альбом 19994

9. Саха тыла — ийэ тыла 1999 г

10. Животный мир Якутии Н. Г. Соломонов 1975 1 ГСаха фольклора 1993

12. Птицы наших лесов и полей — В Флинт

13. Хомусчуорааннар — 2000

14. Якутские народные поэмы -тойуки — 1983

15. Норуотутуоугэстэрэыччпатыиитиигэ 1999 16.0лохпедагогиката К. С. Чиряев — 1998 17. Энсиэли оболоро ыллыыллар В Егоров 2004

18. СахалыысанарабытПодорусов 1994

19. Саха таабырыннара ос хоьооноро, чабыр5ахтара 2006

20. Усть — ленский заповедник 19992 21.0лекминский заповедник 19992

22. Якутия альбом 1994

23. По Лене 1985

24. Музей народной педагогики 1996 с

25. Саха алмаастара1995

26. Будущее начинается сегодня 2001 г

27. Ньургунбоотур стремительный 1982г 28.0лонходойдута 2000г

29. Ньургун Боотур стремительный в рисунках детей PC (Я) 2005

30. Навеки вместе 1982

31 .Книга года детства и детского спорта 2001

32. Рубежи новой Якутии 2006

33. Знаете ли вы птиц Якутии. Сидоров 2003г

34. Деревья и кустарники Якутии — Тимофеев 2005

35. Полезные ископаемые Якутии и области их применения фролов У АРОВ 2005

36. Ягоды и грибы Якутии — 2006

37. Расстения Якутии 2010

38. Река и озера Якутии Аржакова, Жирков, Кусатов, Андросов 2007г 39. Чуопчаара чооруостар 3. Степанов 1993г

40. Чугдаара чуорааннар. БагадарыынСулбэ 1993

41. Обучение русскому языку в д/с А. М. Тгоуш 1983

42. Занятия по русскому языку в якутском д/с Самсонова 1982

43. Пособия по русскому языку С. П. Егорова — 1986

44. Начальные обучения русскоязычных лиц якутскому языку 1998 2 экз

45. Силиьин ситэрдэххэ М. С. Васильева 2003

46. Знакомство дошкольников огородом Якутском 2003 Ушакова

УЧЕБНО-МЕТОДИЧЕСКИЙ МАТЕРИАЛ Наглядно-методические пособия:

I папка — Дикие, домашние животные.

Комплект картин:

1. Расскажите детям о лесных животных.

2. Расскажите детям о домашних животных.

Дидактические игры:

1. Игра «Угадай?» (домашние животные).

2. Раздаточные картины (домашние животные).

3. Раздаточные картины (дикие животные).

Обобщающие картины:

1. Домашние животные — детеныши домашних животных.

2. Дикие животные — детеныши диких животных.

Книги:

1. Кто это? (домашние животные).

2. Кустук екнеех бетуукчээн — Калистрат Еремеев. Радужный петушок.

3. Кыыллар,- Иннокентий Эртюков. Звери.

4. Ни окон, ни дверей — русские народные загадки, сказки.

5. Сэмээр БаЬылай — Саха сирин кыыллара. Звери Якутии.

6. Олбуор олохтоохторо. Дворовые друзья. Издательство Бичик.

7. В. И. Винокуров. Саха сирин уунээйитэ, кыыла — суелэ. Растения животные Якутии.

8. Вот они какие — о животных.

9. Сэмэн Тумат. Хотун хаан. Сударушка.

II папка — семья, одежда, мебель, игрушки, цвета.

Обобщающие картины:

1. Семья

2. Одежда.

3. Мебель.

Комплект картин:

1. Одежда.

2. Мебель.

3. Семья.

4. Бумажные куклы «Семья».

Дидактическая игра «Угадай»- одежда.

Фланелеграф «Семья».

Раздаточные картинки «Игрушки», «Цвета».

Ill папка — птицы.

1. Комплект картин. Расскажите детям о птицах.

2. Сэмээр БаЬылай. Саха сирин кетврдорв.

3. Картины — птицы.

Книги:

1. И. Соколов-Микитов. Как весна на Север пришла.

2. В. Флинт. Птицы наших лугов и полей.

3. С. Васильев. Кетер эйгэтэ. Мир пернатых. Стихи.

4. М. Ефимова. Кырачааннарга таабырыннар. Загадки маленьким.

IV папка. Времена года, деревья, цветы, ягоды.

1. Картины — времена года, части суток.

2. Гербарий цветов.

3. Комплект “Расскажите детям о деревьях”.

4. Наглядно-дидактическое пособие “Мир в картинках”. — Ягоды лесные.

5. Г. Иванова-Айтыына. Ытыс са§а кэпсээннэр. Времена года.

6. З. П. Федорова, Г. М. Федоров. Уунээйи эйгэтэ. Мир растений.

7. М. Дружинина. Букашки на ромашке. Стихи.

8. Лото экологическое -по страницам красной книги.

9. Альбом. Сахам сирэ барахсан. Родная Якутия.

V папка — Ыйдар, сапа дьыл.

1. Материалы — по месяцам календари.

2. Сахалыы халандаар, ыйдар.

3. Сахалыы сапа дьылга аналлаах мериаллар. Чысхаан, Хаарчаана.

4. Календарь роста и ломки рогов Быка Холода.

VI папка — ырыалар, хойооннор тыллара, ноталара.

VII папка — якутская национальная культура.

1. Книга -Ысыах.

2. Сценарий проведения праздника — ысыах в старших группах детского сада №29 “Золотая рыбка”.

3.Картины на тему: ысыах.

4. Алгыс — пожелания (приложениексценарию).

5. ОЬуохай (приложение к сценарию).

6. Сказка «Бэйбэрикээн эмээхсин».

7. Книга «Саха фольклора» — якутский фольклор.

8. Описание оЬуохай.

9. Чабыр^ах — скороговорки.

10. Загадки якутские. М. Ефимова.

11. Национальные игры.

12. вбугэбит оло^о-дьаЬа^а. Быт предков.

13. Чарующие звуки хомуса.

14. М. Ефимова. О^о саас чабыр^ахтара. Скороговорки детства.

15. Любимый город в ярких красках акварели. Альбом раскраска.

VIII папка — Сахалыы оЬуордар. Якутские узоры.

1. Саха ohyopa. Якутские узоры помощь народным мастерам.

2. Е. Е. Аммосова. вбугэлэрбит угэстэрэ, ойуулара-бичиктэрэ. Ремесла предков вчера и сегодня.

3. Иис-куус ойуута-дьар^аата. Узоры шитья. Мандар.

IX папка — олшгхо дойдута. Мир олонхо.

1. Олон’хо эйгэтэ. 0§о хара^ынан олокхону араарыы. Олонхо глазами детей.

2. Ньургун Боотур стремительный в рисунках детейРеспублики Саха (Якутия).

3. Олон’хо дойдута. Земля олонхо.

4. Олон’хо — эти-сиини эрчийии.

5. Олон’хо педагогиката. Олоххо киллэрии суола-иийэ, ньымалара. Пути и методы внедрения в жизнь.

6. Олон’хо дойдута.

7. Куенэ ке^еччер аттаах куустээх-уохтаах Кун Кундулу бухатыыр. П. Е. Решетников КеЬоке буотук. Сильный, могучий Кюн Кюндюлю — богатырь со своим сивым скакуном.

8. О^олор айымньыларыгар олон’хо — в рисунках детей олонхо.

X папка — Аан дойду дьиктитэ. Чудеса земли.

1. Г. М. Федоров, З. П. Федорова. Саха сирин дьиктилэрэ. Чудеса родного края.

2. Аан дойду дьиктилэрэ. Мохова, Попова, Тихонова. Чудеса мира.

3. Г. М. Федоров, З. П. Федорова. Улуу куйаар уонна сир. Космос и Земля.

XI папка — сказки.

1. Куерэгэй. Т. Е. Сметанин. Жаворонок.

2. Г. Иванова — Айтыына. Эбэм аптаах остуоруйалара. Бабушкины волшебные сказки.

3. И. Иванов. Кунчээнэ. Солнышко.

4. М. Ефимова. Биэс тарбах остуоруйата. Сказка пяти пальцев.

5. Е. Ноговицына. Тыл дьэрэкээн кустуга. Разноцветная радуга.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *